Grad Mehrež – dom jedinstvenog karavan-saraja Zeyn od-Din
Mehrež je grad u sastavu iranske provincije Jazd, s populacijom od preko 50.000 stanovnika, i nalazi se 30 kilometara južno od grada Jazda. Grad obiluje historijskim znamenitostima, među kojima se izdvaja karavan-saraj Zeyn od-Din – historijsko zdanje koje danas služi kao tradicionalni smještaj za putnike. Da biste posjetili ovaj karavan-saraj, potrebno je preći 60 kilometara duž puta Jazd–Kerman. Ova građevina datira iz perioda Safavidske dinastije (1501–1736) i prvobitno je služila kao sigurno utočište za trgovačke karavane koje su putovale kroz Iran. Prema predanjima lokalnog stanovništva, ovaj karavan-saraj je u jednom periodu bio i baza za naoružane stražare.
Historija karavan-saraja Zeyn od-Din
Izgradnja karavan-saraja seže u 16. stoljeće, za vrijeme vladavine šaha Abasa I Safavidskog (vladao 1587–1629). Prema nekim historijskim izvorima, šah Abbas i tadašnji upravnik Kermana, Zeyn od-Din Ganđali-han, boravili su neko vrijeme u ovom karavan-saraju. Građevina je restaurirana između 2001. i 2003. godine, koristeći tradicionalne materijale i metode. Obnova je bila toliko uspješna da je UNESCO 2006. godine dodijelio priznanje restauratorima, pohvalivši očuvanje autentičnog izgleda građevine.
Posebnosti karavan-saraja Zeyn od-Din
Za razliku od većine iranskih karavan-saraja koji su građeni u pravougaonom ili kvadratnom obliku, Zeyn od-Din je kružnog oblika, što ga čini jedinstvenim u Iranu. Prečnik građevine iznosi 46 metara, a sastoji se od pet kula i 12 svodova (ajvana). Kule su služile kao osmatračnice i stražarnice. Nekada su se na tim kulama noću palile vatre kako bi karavane mogle lakše pronaći put.
U središtu se nalazi dvanaestougaono dvorište, oko kojeg su raspoređene sve ukrasne i funkcionalne strukture. Građevinski materijal uključuje opeku, blato i glinu, a zidovi dostižu visinu do osam metara. Voda se crpi iz obližnjeg izvora, koji i danas teče i natapa okolno drveće.
Ulaz u karavan-saraj nalazi se sa južne strane, a vodi do male ulazne prostorije (hasti), nakon koje se otvara prelijepo dvorište s bazenom u sredini. Oko dvorišta se nalaze povišene platforme (ajvani), iza kojih su raspoređene sobe za putnike. Ajvani su korišteni za odmor, ali i za trgovinu među karavandžijama. Iza soba se nalaze dugi hodnici koji vode ka štalama za životinje.
Posebna prostorija na sjevernoj strani, poznata kao “kraljevska soba” (šah-nišin), bila je namijenjena za visoke goste i osobe od utjecaja. Visoki plafoni, ukrasi od štukature i osmostrane sobe s kupolama ističu ovu zonu kao najraskošniji dio karavan-saraja. Danas se dio ove prostorije koristi kao restoran, a drugi dio je pretvoren u izložbeni prostor za ručno tkane tepihe i jastuke.
Jedna od upečatljivih osobina ovog karavan-saraja je simetričnost istočnog i zapadnog krila. Moguće je zamisliti liniju simetrije koja se prostire od sjevera ka jugu kroz cijelu građevinu. Zidne zupce (kule), koje su vjerovatno služile za osmatranje, u kombinaciji s opekarskim zidovima i skladnim proporcijama, dodatno naglašavaju ljepotu ovog historijskog objekta. Na nekoliko mjesta nalaze se stepenice koje vode na krov, s kojeg se noću može uživati u pogledu na nebrojene zvijezde iznad pustinje – doživljaj koji se teško može opisati riječima.
Nacionalna i svjetska registracija karavan-saraja Zeyn od-Din
Ovaj karavan-saraj je 1972. godine (1351. po iranskom kalendaru) uvršten u nacionalnu baštinu Irana. U 2023. godini, tokom 45. zasjedanja Komiteta za svjetsku baštinu UNESCO-a u Rijadu (Saudijska Arabija), karavan-saraj Zeyn od-Din je, zajedno s još 53 slična objekta, upisan na UNESCO-vu listu svjetske baštine pod nazivom “Iranski karavan-saraji”.