Karikatura; snažna i inovativna umjetnost u historiji Irana

Karikatura je umjetnost koja podrazumijeva uvećavanje, iskrivljavanje i pretjerivanje u prikazu čovjeka, životinje ili predmeta kroz stvaranje prepoznatljive vizuelne sličnosti. Obično se karikatura pravi vizuelnim iskrivljenjem jednog od glavnih dijelova motiva ili uspostavljanjem sličnosti sa ne-ljudskim ponašanjima. Ova umjetnost često se povezuje sa smijehom i humorom, ali u mnogim slučajevima prelazi granice šale i postaje satirična, alegorijska i ironična, gdje cilj nije nasmijati gledatelja, nego ga navesti na razmišljanje. Karikatura je umjetnost koja u odsustvu govora i pisanja direktno prikazuje temu gledatelju.

Karikatura potiče iz crteža i slikarstva, ali zbog svoje izražene sklonosti ka humoru, šali, satiri i karikaturi, razlikuje se od njih. Da bi se razlikovala od drugih slikovnih oblika, karikatura koristi određene elemente i pridržava se određenih principa. Najvažniji principi i elementi karikature su kontrast i proturječnost, imitacija, pretjerivanje, apstrakcija i simbolizam.

Karton

Karton su humoristični i satirični crteži koji se obično objavljuju u novinama i časopisima. Oni prate specifične teme koje na prvi pogled djeluju smiješno, ali u suštini sadrže određenu kritiku. Karton ima širi tematski opseg od karikature; oblik karikature se često koristi kao dio kartona. Uprkos funkcionalnim, istorijskim i jezičkim razlikama između kartona i karikature, danas se u mnogim kulturama ova dva termina koriste kao sinonimi.

Istorija karikature

Korijeni elemenata karikature, kao što su pretjerivanje, iskrivljenje, kombinacija ljudskih i životinjskih likova i satiričnih prikaza, sežu do drevnih civilizacija, naročito Grčke i Rima. Kasnije se karikature pojavljuju u srednjovjekovnoj arhitekturi i skulpturama koje prikazuju čudne kombinacije ljudi i drugih bića. Primjer je majmun koji svira violinu na stubu crkve i magarac koji drži muzičku notu.

Ne postoji konsenzus o tačnom vremenu nastanka moderne karikature, ali je zajedničko svim periodima njena povezanost sa vjerskim reformama nakon srednjeg vijeka. U to vrijeme satirični crteži su postali sredstvo borbe između crkve i antiklerikalnih snaga. Umjetnici poput Leonarda da Vinčija i Đuzepea Arčimbalda (1527-1593) eksperimentišu sa analizom lica i njihovim kombinovanjem sa voćem i povrćem, što je otvorilo put savremenoj karikaturi. Anibal Karaci (1560-1609) smatra se pionirum moderne karikature.

Alati za karikaturu

Karikatura koristi alate slične onima u crtanju, slikarstvu i ilustraciji, kao što su razni olovke (grafitna, konta, flomasteri, kistovi), bojice (akvarel, gvaš, akrilik), papir i karton, ugljen, pastel, paleta, gumica, lenjir i airbrush. Danas su važni i digitalni alati: računari, softveri za crtanje i digitalni stylus.

Softveri za crtanje karikature

Softveri za karikaturu dijele se u tri grupe: prva su jednostavni programi koji automatski pretvaraju fotografije u karikature; druga su napredni 2D i 3D programi za animaciju i karikaturu poput 3D Max, Maya, Mudbox i sl.; treća grupa su profesionalni programi za uređivanje slika, poput Adobe Photoshopa, koji omogućavaju detaljne izmjene.

Karikatura u Iranu

Razvoj karikature u Iranu počinje s pokretom za ustavnu reformu i prvim godinama vladavine Mozafereddina Šaha. Djela iz tog perioda, koja traju do 1960. godine, uglavnom imaju oštar i ironičan ton i prikazuju političke događaje jednostavnim, nepretjeranim ilustracijama.

Sljedeći korak u iranskoj karikaturi bile su humorističke karikature u doba Reze Šaha Pahlavija (1923-1877), nastale kao odgovor na zatvaranje političke kritike. Glavna karakteristika tog perioda je kombinacija teksta i slike, što je specifičnost iranske karikature i kartona.

Postepeno su se u djelima iranskih karikaturista pojavile veće doze pretjerivanja i lokalnih karakteristika. Primjeri takvih djela mogu se naći u publikacijama poput Tofigh, Babašmel, Čelangar i Karikatura.

Još jedna važna promjena u iranskoj karikaturi desila se u 1950-60-im godinama kada je razvoj štampe, širenje medija i intelektualna literatura otvorila put za humorističku karikaturu. Generacija tada pod uticajem evropskih karikaturista oblikovala je misaone i stilske obrasce koji i danas dominiraju.

Karikatura u doba Islamske revolucije

Iranska karikatura, koja je u desetljećima pred Islamsku revoluciju predstavljena umjetnicima poput Ardešira Mohasses, Kambiza Darmbahaša, Aminollaha Rezai i Reze Šabiri, u posljednjih dvadesetak godina postala je prepoznata i na nacionalnom i na međunarodnom nivou. Brz rast časopisa, nove komunikacijske mogućnosti, internet i veliki broj diplomiranih umjetnika doprinijeli su kvantitativnom i kvalitativnom razvoju karikature. Zbog toga su iranski karikaturisti redovno učestvovali na važnim svjetskim festivalima i osvajali brojne nagrade.

Danas se iranska karikatura može podijeliti u dva glavna pravca: prvi je ilustrativni, fokusiran na aktuelne teme i specifične oblasti, a drugi je humoristični, poetski i ponekad gorki pravac koji dublje razmatra ljudske teme kroz jednostavne boje, linije i simbole. Većina međunarodnih nagrada za iransku karikaturu pripada prvom pravcu, čiji umjetnici stvaraju djela prema zadatim temama konkursa.