این کتاب روایات اساطیری، پهلوانی و تاریخی ایران از عهد کیومرث تا پایان روزگار یزدگرد سوم ساسانی (حک 632-651م.) را در‌بر‌دارد.
فردوسی (319- 404 ش./ 940 – 1025 م.) در حدود سال 359 ش. با به دست‌آوردن نسخه‌ای از شاهنامه ابومنصوری (تألیف 336 ش.) نظم آن را آغاز کرد. او در 373 ش./ 994م نخستین نسخه شاهنامه را به پایان برد و در سال 390 ش./ 1010م نسخه چهارم و نهایی را تنظیم کرد.
گویند فردوسی به واسطۀ ابوالعباس فضل بن احمد اسفراینی وزیر سلطان محمود غزنوی اثر خود را به آن سلطان تقدیم کرد، اما چون پاداش مناسبی از او دریافت نکرد، او را هجو گفت و از غزنین به خراسان رفت. منابع شاهنامه، به جز شاهنامه ابومنصوری، کتاب اوستا، بنده شنو جز آنها بوده است.
شاهنامه خزانه لغت و گنجینه فصاحت زبان فارسی به شمار می‌رود و شیوه بیان آن ساده و روشن است. مطالب شاهنامه فردوسی را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد: 1ـ دوره افسانه‌ای، یعنی عهد کیومرث، هوشنگ، طهمورث، جمشید، ضحاک تا ظهور فریدون، 2ـ دوره پهلوانی، از قیام کاوه تا قتل رستم و سلطنت بهمن پسر اسفندیار، 3ـ دوره تاریخی از اسکندر تا اسلام.
این منظومه که یکی از والاترین ارزش‌های فرهنگی ادبیات فارسی است، در میان شاهکارهای ادبیات جهان جایی استوار و درخشان دارد. به تعبیری، فردوسی منادی عزّت ملت ایران وشاهنامه معتبرترین سند هویت تاریخی و ملی ایران است.
چهار نسخه متداول آن به ترتیب 48000، 52000، 55000 و 61000 بیت دارند. از ترجمه‌های مشهور آن، ترجمة بُنداری اصفهانی به عربی، فریدریش فون شاک به آلمانی و ژول مول به فرانسوی است. کارل هرمان اته ، تئودور نولدکه و نیکلاس تروبنر نیز تحقیقات با ارزشی دربارة فردوسی و شاهنامه انجام داده‌اند.
